Jedno dzieło, różne odczytania. W jaki sposób powstaje interpretacja sztuki?
W galerii, kinie, teatrze lub podczas koncertu nieraz pojawia się znajoma wątpliwość: „Co właściwie przekazuje to dzieło? Czy odczytuję je we właściwy sposób?”. Zamiast zaufać własnym emocjom i skojarzeniom, próbujemy odnaleźć jedną poprawną wykładnię – schowaną za płótnem, w zapisie nutowym albo w zamiarze twórcy. Przyzwyczajenie wyniesione ze szkoły, oparte na kontroli poprawności odpowiedzi, może odebrać kontaktowi ze sztuką spontaniczność oraz intensywność. Internet Encyclopedia of Philosophy wyjaśnia, że interpretator nadaje pracy znaczenie, nie zaś rekonstruuje wcześniej przygotowany komunikat. Intencja autora nadal stanowi istotny punkt odniesienia, lecz sztukę można omawiać także z innych perspektyw. Twórca powołuje dzieło do istnienia, natomiast jego znaczenie współkształtuje odbiorca – w chwili, kiedy przygląda się obrazowi, wsłuchuje w dźwięki, poznaje tekst albo po prostu pozostaje z utworem przez dłuższy czas.
Pierwszy kontakt otwiera drogę do interpretacji
Zanim poznamy autora, realia epoki lub wydarzenia z życia twórcy, dzieło zdąży już wywołać reakcję. Na początku patrzymy na widoczne elementy – układ form, światło, barwy oraz szczegół, który zatrzymuje wzrok. Takie odczucie nie stanowi jeszcze pełnego odczytania, lecz często rozpoczyna dalszy namysł.
Podobnie reagujemy podczas pierwszego spotkania z samochodem. Najpierw oceniamy kształt karoserii, kolor i detale stylistyczne. Później interesują nas kabina, zachowanie auta na drodze, dane techniczne, koszty eksploatacji oraz sposób finansowania, na przykład leasing. W kontakcie ze sztuką początkowa reakcja również ma znaczenie, choć nie wyznacza ostatecznych granic rozumienia. Natychmiastowe spostrzeżenie może prowadzić głębiej niż powierzchowna ocena.
Dalsze tropy często podsuwa pojedynczy szczegół, zestawienie kolorów, rozmieszczenie postaci albo napięcie wpisane w kompozycję. Pierwszej reakcji nie należy więc lekceważyć. Lepiej obserwować jej kierunek: czy dzieło wpływa na nastrój, wywołuje sprzeciw, przywołuje wspomnienia, kieruje ku kontekstowi albo ujawnia znaczenie niewidoczne przy pierwszym spojrzeniu.
Zamiar twórcy – wskazówka zamiast gotowego objaśnienia
Żadne dzieło nie rodzi się poza określonym kontekstem. Artysta decyduje o temacie, tworzywie, układzie elementów, nastroju, rytmie, rozmiarze, tytule, postaci, kolorystyce lub obecności ciszy. Wszystkie te wybory mogą ujawniać źródło pracy oraz sugerować kierunek interpretacji. Nie znaczy to jednak, że pierwotny zamysł twórcy ostatecznie zamyka znaczenie utworu. Rozsądniej widzieć w nim ślad – zapis przeżycia, wątpliwości, rozstrzygnięcia lub napięcia, z którego narodziła się dana realizacja.
Podobne podpowiedzi pomagają szczególnie wtedy, gdy odbiorca zna wypowiedzi artysty, nazwę dzieła, warunki jego powstania albo zagadnienie, do którego ono nawiązuje. Gdy autor wskazuje samotność jako główny temat pracy, widz wciąż może zastanawiać się nad sposobem jej ukazania. Może szukać jej w barwie, rytmie, przestrzeni, geście, tytule, zestawieniu przeciwieństw lub rozmieszczeniu poszczególnych części. Autorska intencja pozwala więc uporządkować pierwsze odczucia i sformułować pytanie, które wcześniej pozostawało niejasne. Ostatecznie jednak kieruje uwagę ponownie ku dziełu oraz temu, co rzeczywiście można w nim dostrzec.
Każdy ogląda z innej perspektywy
Jedno dzieło potrafi wywołać odmienne emocje i myśli u różnych osób. Ktoś zobaczy w nim utratę, ktoś inny ciszę, kolejna osoba odczyta ironię, ślad dzieciństwa albo komentarz do teraźniejszości. Człowiek nie staje przed sztuką bez własnej historii. Na sposób patrzenia wpływają pamięć, wiek, przeżycia, chwilowy nastrój, język oraz bieżąca sytuacja. Z tego powodu wokół jednej pracy rodzą się rozmaite interpretacje – nie świadczą o pomyłce, lecz pokazują, że dzieło dopuszcza obecność osobistego doświadczenia.
National Gallery of Art w materiałach poświęconych sztuce nowoczesnej zaznacza, że praca artystyczna nie zawsze ukazuje rozpoznawalny przedmiot. Często skłania raczej do samodzielnej interpretacji. Indywidualne skojarzenie może rozpocząć dialog ze sztuką, zwłaszcza gdy rodzi dalsze pytania. Który element stał się źródłem reakcji? Barwa, układ form, tytuł, powracający motyw, atmosfera, użyte tworzywo, a może nieobecność czegoś oczekiwanego? Osobisty odbiór nie przesłania pracy. Może natomiast skierować uwagę na jej wcześniej niedostrzeżone cechy.
Swoboda interpretacji ma swoje granice
Po wcześniejszych etapach nietrudno uznać, że skoro twórca nie rozstrzyga ostatecznie sensu, a widz wnosi własne przeżycia, każda interpretacja jest równie trafna. To jednak mylące założenie. Odczyt może mieć osobisty charakter, lecz nie daje prawa do dopisywania historii bez oparcia w samej pracy.
Granica między interpretacją a przypadkowym skojarzeniem pojawia się wtedy, gdy ponownie kierujemy uwagę na dzieło. Można stwierdzić: „Ten obraz budzi we mnie smutek”. Następnie trzeba ustalić źródło tego wrażenia. Czy wpływa na nie duży dystans między postaciami? Pusta przestrzeń pośrodku kompozycji? Tytuł narzucający nowy kierunek spojrzenia? A może zestawienie łagodnej formy z tematem, który wywołuje niepokój? Dopiero związek emocji z widocznymi cechami pracy nadaje osobistej reakcji przekonujące uzasadnienie.
Trafna interpretacja nie musi usuwać wszystkich pozostałych możliwości. Powinna natomiast jasno wskazywać przesłanki, z których wynika. Zamysł autora, okoliczności powstania pracy i skojarzenia odbiorcy mogą się dopełniać, o ile ponownie kierują uwagę ku dziełu, zamiast prowadzić poza jego treść. Kontakt ze sztuką bardziej przypomina dialog niż sprawdzian. Widz ma prawo sformułować własną odpowiedź, lecz powinien również uważnie wsłuchać się w komunikat samej pracy.
Od czego rozpocząć interpretację?
Interpretacja powinna wynikać z samego dzieła, dlatego najpierw należy rozpoznać elementy, które mogą naprowadzić odbiorcę na możliwe znaczenia. Każda dziedzina sztuki posługuje się odmiennymi środkami, więc wymaga zwrócenia uwagi na inne szczegóły.
Obraz i fotografia
Podczas analizy malarstwa lub fotografii można przyjrzeć się układowi kompozycji, barwom, oświetleniu, sposobowi kadrowania oraz zależnościom między osobami i obiektami. Sens nie zawsze koncentruje się wokół głównego motywu. Niekiedy ujawnia się poprzez pusty obszar, fragment sceny wychodzący poza kadr, cień, odbicie albo wzrok postaci skierowany poza przedstawioną przestrzeń. Znaczenie może wynikać również z celowego pominięcia pewnych elementów.
Rzeźba i instalacja
W przypadku rzeźby uwagę zwracają tworzywo, rozmiar, masa, powierzchnia oraz sposób obecności obiektu w otoczeniu. Praca oglądana z większej odległości wywołuje inne wrażenie niż obiekt obserwowany z bliska, z boku lub podczas obchodzenia go dookoła. Instalacja wchodzi ponadto w bezpośrednią relację z przestrzenią ekspozycji. Charakter miejsca może wpływać na odbiór dzieła i sposób rozumienia jego treści.
Film, teatr i taniec
W filmie i teatrze znaczenie powstaje nie tylko poprzez wypowiadane kwestie. Wiele informacji przekazują rytm scen, chwile milczenia, oświetlenie, zachowanie aktorów, montaż, nawracające gesty oraz wydarzenia rozgrywające się poza centrum uwagi. W tańcu istotną rolę odgrywają napięcie mięśni, tempo, dystans między wykonawcami, ponawianie określonych sekwencji oraz gwałtowne znieruchomienie.
Muzyka
Podczas słuchania muzyki znaczenie można odnaleźć nie tylko w linii melodycznej. Równie dużo mówią rytm, cisza, stopniowe narastanie napięcia, powracające motywy i zmienne tempo. Spokojne brzmienie może pozostawać w sprzeczności z atmosferą niepokoju, nadając kompozycji dodatkowy wymiar. W innych utworach kierunek odbioru zmieniają nagła przerwa, chwilowe zawieszenie dźwięku lub ponowne pojawienie się tego samego motywu.
Jak pogodzić wiedzę o dziele z osobistą reakcją?
Pierwszy etap powinien należeć do samego dzieła. Dobrze poświęcić mu spokojną uwagę, bez gorączkowego tropienia ukrytych znaczeń oraz bez przekonania, że sens musi ujawnić się natychmiast. Twórcy nieraz ukrywają istotne detale poza głównym polem uwagi. Dostrzegamy je dopiero po zmianie punktu widzenia, dłuższym kontakcie z obrazem, krótkiej przerwie albo kolejnym seansie filmu czy przedstawienia.
Następnie można przyjrzeć się własnej reakcji i ustalić jej źródło. Lęk, ukojenie, zainteresowanie, wzruszenie, sprzeciw lub obojętność nie przynoszą jeszcze interpretacji, lecz często kierują uwagę ku znaczącemu elementowi. Pomagają dwa pytania: „Co odczuwam?” oraz „Który fragment dzieła wywołuje tę reakcję?”. Niekiedy pojedynczy detal skłania do ponownego kontaktu z pracą i pozwala dostrzec znacznie więcej niż podczas pierwszego spotkania.
Dopiero potem można sięgnąć po informacje o autorze, tytule, dacie powstania, życiorysie twórcy, realiach historycznych i przypuszczalnych zamiarach. Takie tło szczególnie pomaga w sytuacji, gdy osobiste skojarzenia prowadzą ku kryzysowi, katastrofie, protestowi albo innemu zdarzeniu mocno obecnemu w pamięci zbiorowej. Czasem fakty pokazują, że utwór powstał wcześniej, jego twórca nie znał danego wydarzenia lub funkcjonował w odmiennym kraju, okresie i układzie społecznym. Wiedza o okolicznościach pozwala wtedy rozróżnić sygnały rzeczywiście obecne w dziele od skojarzeń płynących głównie z naszej pamięci, doświadczeń i wrażliwości.
Trzeba również dopuścić myśl: „Jeszcze tego nie rozumiem”. Pierwszy kontakt nie musi kończyć się pełnym objaśnieniem utworu ani drobiazgową analizą wszystkich elementów. Powrót po pewnym czasie często odsłania więcej niż pospieszna próba nadania całości jednoznacznego sensu.
Autor, odbiorca i obszar między nimi
Nie da się w jednym zdaniu rozstrzygnąć, czy większe znaczenie ma zamysł autora, czy odczytanie odbiorcy. Utwór powstaje dzięki wyborom twórcy, lecz jego życie nie ustaje po opuszczeniu pracowni, wejściu na scenę, pojawieniu się na ekranie kina lub zapisaniu na papierze. Każdy następny kontakt – spojrzenie, odsłuch albo lektura – ponownie uruchamia dzieło w nowym czasie i wobec odmiennej wrażliwości.
Interpretacja sztuki nie musi więc od razu przynosić pewności. Jej początkiem może stać się proste pytanie, zachwyt, sprzeciw albo poczucie zagubienia. Nie należy ograniczać uwagi wyłącznie do intencji autora ani zamykać jej w granicach własnych przeżyć. Znaczenie najczęściej kształtuje się pomiędzy obiema stronami – podczas uważnego kontaktu z dziełem, konfrontowania skojarzeń z faktami oraz ponownego dostrzegania elementów przeoczonych za pierwszym razem.
Źródła:
https://www.superauto.pl/
Art and Interpretation – Internet Encyclopedia of Philosophy
In Plain Sight: What to Do When You Don’t “Get” Modern Art – National Gallery of Art
Jaki jest udział odbiorcy w procesie tworzenia dzieła? – Zintegrowana Platforma Edukacyjna
Jak analizować dzieło malarskie? – Zintegrowana Platforma Edukacyjna
Understanding Formal Analysis – J. Paul Getty Museum
The Elements of Art – National Gallery of Art
Autor: J.K.
Artykuł powstał we współpracy z partnerem serwisu.